( شما نكشتيد مشركين را بلكه خدا آنها را كشت و تو تير رها نكردى وقتى كه تير رها كردى بلكه خدا تير رها كرد ) . و مانند كلمه حوقله - يعنى - لا حول و لا قوة الا باللّه ( قدرت و نيروئى نيست مگر بمشيت خدا ) و بحول اللّه و قوته اقوم و اقعد ( بقدرت و نيروى خدا مىايستم و مىنشينم ) و همچنين جميع آياتى كه در ادله جبريه ذكر شد در بطلان اين قول صريح است ، بنابراين مذهب حق در مورد افعال عباد قول اماميه است كه ميگويند . لا جبر و لا تفويض بل امر بين الامرين - يعنى - نه بندگان در افعال خود مجبورند و نه مستقل ، بلكه امريست بين اين دو امر ، و بيانش اينست كه افعالى كه از انسان صادر مىشود از روى اختيار و اراده و مشيت اوست و ابدا اجبارى در كار نيست و بدون شك خودش فاعل افعال خويش ، و ثواب و عقاب نيز مترتب بر فعل اختيارى او مىباشد ولى منشأ اراده و قدرت و اختيار او ذات پروردگار است و اوست كه قدرت و اراده و اختيار بوى عنايت فرموده و راه سعادت و نيكبختى و شقاوت و بدبختى را هم بوى نشان داده تا به اختيار خود هر راهى را كه ميخواهد انتخاب كند . بنابراين بندگان هر فعلى كه انجام ميدهند بنيرو و قدرت ارادهء است كه از جانب حق به آنها افاضه شده و جميع اسباب و مقدمات فعل تحت اختيار حقتعالى و بمشيت و ايجاد اوست و اگر آنى فيض او قطع شود نيرو و قدرت و اراده و اختيارى براى عبد باقى نميماند . پس هم ميتوان نسبت فعل را به عبد داد براى اينكه به اختيار او صادر شده و بر ترك آن هم قدرت داشته ، و هم ميتوان به حق تعالى نسبت داد چون اراده و اختيار و اسباب و مقدمات فعل تحت اختيار اوست و براى توضيح مطلب مثالى ذكر ميكنيم ، ميگوئيم : هرگاه سلطان مقتدرى حاكمى را در شهرى نصب نمايد و اختيار تام به او بدهد كه در اصلاح و عمران و آبادى آن شهر و رفاهيت و آسايش